De regels voor woningbouw veranderen. Sinds 1 juli 2026 is de Wet versterking regie volkshuisvesting grotendeels in werking. Dat heeft gevolgen voor ontwikkelaars, gemeenten en woningcorporaties. Volkshuisvestingsprogramma's krijgen een belangrijkere rol, procedures veranderen en gemeenten krijgen nieuwe verplichtingen. In dit artikel lees je wat er verandert en waar je rekening mee moet houden.
Meer regie: volkshuisvestingsprogramma's vervangen woonvisies
Onder de Huisvestingswet 2014 waren gemeenteraden verplicht een woonvisie vast te stellen. De relatief vrijblijvende woonvisies moeten op grond van de Wet regie worden vervangen door het volkshuisvestingsprogramma. Deze worden vastgesteld door het college van burgemeester en wethouders, gedeputeerde staten en de minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening. De Wet regie stelt een aantal onderwerpen verplicht in het volkshuisvestingsprogramma, zoals beleid voor het voorzien van de woonbehoefte voor starters, ouderen en aandachtsgroepen en het belang van stedelijke vernieuwing in het gemeentelijk volkshuisvestingsprogramma. Ook in het Besluit regie worden aspecten aangewezen die in het gemeentelijke volkshuisvestingsprogramma moeten worden opgenomen.
Bij Koninklijk Besluit wordt nog vastgesteld op welke datum volkshuisvestingsprogramma's moeten zijn vastgesteld. Dat is naar verwachting 1 juli 2027 voor gemeenten en het Rijk, en 1 januari 2028 voor provincies.
Totdat de volkshuisvestingsprogramma's zijn vastgesteld, blijven de woonvisies van kracht.
Verplichte urgentieregeling
De Wet regiemaakt urgentieverlening verplicht (was facultatief), introduceert een wettelijke lijst van urgentiecategorieën en koppelt hier regionale verdelingsafspraken aan. Uiterlijk 1 januari 2028 moeten gemeenten een hierover een regeling opnemen in hun huisvestingsverordening. Dit vergt voorbereiding, waaronder regionale afstemming.
Procedurele versnellingen
De vele langdurige procedures tegen woningbouwprojecten zijn de overheid en ontwikkelaars een doorn in het oog. Daarom is in de Wet regie een aantal maatregelen genomen om procederen tegen woningbouwprojecten minder aantrekkelijk te maken en de duur te verkorten.
Verhoging griffierecht
In procedures tegen een besluit dat betrekking heeft op de bouw van één of meerdere woningen wordt het griffierecht verhoogd van €200,- naar €500,- voor natuurlijke personen, en van €397,- naar €1.000,- voor anders dan natuurlijke personen. Dit artikel treedt naar verwachting 1 januari 2027 in werking.
Rechtstreeks beroep bij de Afdeling
De wet is voorbereid op een aanwijzing in het Besluit regie van categorieën besluiten waarvoor geldt dat in eerste en enige aanleg beroep bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State (Afdeling) mogelijk zal zijn. In het ontwerp besluit regie zijn omgevingsvergunningen voor een omgevingsplanactiviteit bouwen, afwijken omgevingsplan en voor technisch bouwen aangewezen tot 1 januari 2031. Dit is echter pas van toepassing wanneer het Besluit regie in werking treedt. Besluiten die voor die tijd zijn genomen, vallen onder het overgangsrecht waarin bepaald is dat dan geen rechtstreeks beroep geldt.
Er is veel kritiek op deze regeling, omdat rechtbanken de filterfunctie wordt ontnomen. Daardoor worden naar verwachting aanzienlijk meer zaken aangemeld bij de al overbelaste Afdeling. Het is zeer de vraag of dit zal leiden tot kortere doorlooptijden. Daarom is ook een monitoringsverplichting opgenomen in het ontwerpbesluit regie, en gaat het vooralsnog om een tijdelijke regeling.
Geen beroep door gemeenten
Een gemeente kan straks geen beroep meer instellen tegen een omgevingsplan of omgevingsvergunning van een andere gemeente die op woningbouw ziet. In afwijking van artikel 8:1 van de Algemene wet bestuursrecht kan een gemeente of een bestuursorgaan van een gemeente geen beroep instellen tegen vergunningen en wijzigingen van het omgevingsplan, voor zover dat besluit betrekking heeft op de bouw van een of meer woningen. Gemeenten kunnen dus niet meer besluiten van andere gemeenten over dit onderwerp frustreren. Dit artikel is nog niet in werking getreden.
Kortere procedure
Voor de hierboven genoemde aan te wijzen categorieën besluiten geldt dat de Afdeling binnen 6 maanden na ontvangst van het verweerschrift uitspraak moet doen. Kanttekening is dat er geen sanctie geldt. Onder de Crisis- en herstelwet gold ook een kortere procedure bij de Afdeling voor aangewezen besluiten. Die termijnen werden in de praktijk niet altijd gehaald, vanwege de hoge werkdruk bij de Afdeling.
Verkorte uitspraak
Wanneer de Afdeling in hoger beroep oordeelt en van oordeel is dat het hoger beroep niet tot vernietiging van (een gedeelte van) het besluit leidt, kan de Afdeling verkort uitspraak doen. Dan volstaat de Afdeling met het oordeel, zonder verdere uitleg.
Generatiewoningen
In het conceptbesluit regie is een regeling opgenomen voor vergunningvrije woningen voor familieleden van de eerste graad. De regeling is gelijk aan de bekende regeling voor mantelzorgwoningen, al geldt hier dat een zorgbehoefte niet vereist is. Het is de verwachting dat van deze mogelijkheid veelvuldig gebruik zal worden gemaakt.
Conclusie
De Wet regie zet de toon, maar de echte betekenis voor jouw projecten en gemeentelijk beleid wordt de komende twee jaar stap voor stap ingevuld via het Besluit regie en nader te nemen koninklijke besluiten. Wie nu al nadenkt over de positionering van zijn bouwplannen of gemeentelijk instrumentarium, staat straks sterker. Wij volgen de ontwikkelingen op de voet en staan klaar om je daarin concreet te adviseren.
Hoe zorgt TK ervoor dat je verder kunt?
De nieuwe wet roept veel praktische vragen op. Wat betekenen de volkshuisvestingsprogramma's voor jouw woningbouwproject? Welke gevolgen hebben de gewijzigde procedures voor lopende of toekomstige vergunningen? En is jouw gemeente voorbereid op de verplichte urgentieregeling?
Onze specialisten denken graag met je mee over de juridische én praktische gevolgen van de Wet regie. Zo weet je waar je aan toe bent en kun je weloverwogen keuzes maken.
Meer informatie?
Wil je weten wat de Wet versterking regie volkshuisvesting betekent voor jouw project, organisatie of gemeente? Neem dan contact op met Zerliene of één van de andere professionals uit het team.
